Rüknüddevle Dâvud ve Fahreddîn Kara Arslan dönemleri Hısn-ı Keyfâ Artuklu Devleti

Abstract

Türklerin Anadolu'yu fetih sürecinde kurulan önemli beyliklerden birisi Artuklular idi. Adını Türk - İslâm âleminin en büyük komutanlarından biri olan Artuk Bey'den alan Artuklu Beyliği, ilk başta Emîr Sökmen tarafından, Hısn-ı Keyfâ'da tek bir beylik olarak kurulmuştur. Hısn-ı Keyfâ, daha önce Türkmen Mûsâ isimli bir Türk beyine aitti. Ancak Cezîre-i ibn Ömer hâkimi Çökürmüş buraya saldırınca Emîr Mûsâ, Sökmen'den yardım istedi, karşılığındaysa para ve şehrin anahtarlarını vadetti. Emîr Sökmen, teklifi kabul etti ve böylelikle coğrafi olarak çok önemli bir mevkide bulunan bu kaleye sahip olarak devletini kurmuş oldu. Bir taraftan da Haçlılarla mücadele halinde olan Artuklu emîri, cihat harekâtına katılmak için hasmı olan Çökürmüş'le arasındaki hesaplaşmayı ertelemiş, hatta onunla güçlerini birleştirmişti. Sırası ve yeri geldiği zaman aralarındaki soğukluğu bir kenara bırakamayıp düşmana karşı birlik olamamak, esasında Türk beylerinin en zayıf noktalarından biriydi. Ancak Emîr Sökmen'in bu davranışı bölgedeki diğer Türk büyükleri için örnek olacak mahiyetteydi. Bundan sonra, 1104 yılında girdikleri savaş, hem İslâm hem de Hristiyan dünyasında büyük ses getiren ve bölgenin kaderini etkileyen Harran Savaşı'ydı. Bu zamana kadar Haçlılar karşısında kayda değer bir zafer kazanamamış, güçlerini birleştirememiş ve adeta mağlubiyete mahkûm olmuş Türk - Müslüman dünyasının bu zaferinden sonra Haçlıların yenilmez olduğuna dair inançlar yerle bir oldu. Haçlıların tamamen bölgeden kovulmasıyla sonuçlanacak harekâtın ilk galibiyeti Harran Zaferi ile elde edildi. Bundan kısa bir süre sonra Emîr Sökmen vefat etti. Akabinde Sökmen'in kardeşi olan İlgazi, ikinci bir Artuklu devletini 1106 yılında Mardin'de kurdu. Sökmen, Artuklu ailesinin lideri konumundaydı ve onun ölümüyle birlikte Artuklu devletinin güç merkezi Hısn-ı Keyfâ'dan Mardin'e geçmiş bulundu. Nitekim Haçlılara karşı mücadelede Türk-İslâm ordusunun komutanlık görevi de Sökmen Bey'den sonra İlgazi'ye geçti. Haçlılarla mücadelenin en önemli kumandanlarından biri olan Nûrüddevle Belek b. Behram b. Artuk da Sökmen'in ölümünden sonra diğer amcası İlgazi'yle beraber savaşmaya başladı ve ona tâbi oldu. Sökmen'den sonra Hısn-ı Keyfâ hükümdarı olan oğlu Dâvud, her daim amcasının yanında yer aldı. İlgazi'nin, Haleb'in idaresini eline alması Haçlılarla mücadelenin önemli bir parçasını teşkil etmiştir. İlgazi'nin ölümünden sonra Dâvud, daha özgür hareket etmeye başlamış ve sınırlarını genişletme girişimlerinde bulunmuştur. Kara Arslan'ın saltanat yıllarında en kudretli zamanlarını yaşayacak olan Hısn-ı Keyfâ Artuklu Devleti'nin sınırları Dâvud döneminde genişletilmeye başlamıştır. Ancak Dâvud'un tam da cesur savaşçı kişiliğini ön plana çıkardığı zamanda Suriye bölgesinde İmâdeddîn Zengî'nin güneşi parlamaya başlamış ve Artukluları kendisine düşman belleyerek onları parçalama, zayıf duruma düşürme ve mümkünse tamamen ortadan kaldırma yolunda ilerlemiştir. Çünkü Büyük Selçuklu sultanlarının ve halifenin nazarında İmâdeddîn, Haçlılarla tek başına mücadele ettiği ve civarda kendisine rakip olabilecek kimse olmadığı görüntüsü çizmek istiyordu. Çünkü Zengî'nin en temel amacı tüm Suriye'yi ve Doğu Anadolu'yu kendi yönetimi altına almaktı. Suriye ve Doğu Anadolu bölgesindeki Türkmenlerin, Zengî ile ömrünün son zamanlarına kadar mücadele eden Dâvud'a olan sadakati herkesin malumuydu. Öyle ki, Bizans İmparatoru II. Ioannes, 1138 yılında Suriye'ye geldiği zaman Dâvud da oğlu Kara Arslan'ın kumandanlığında Bizans kuvvetlerinin üzerine ordu sevk etmişti. Ancak İmâdeddîn, Artuklu Türkmenlerinin cesaretinden, sayıca fazla olmasından ve en önemlisi Dâvud'a olan bağlılıklarından endişe ederek onları geri göndermiştir. Zira en başından beri Artukluları kendisine karşı düşman olarak görüyordu. Zengî, Dâvud'la mücadele kapsamında Mardin Artuklu Hükümdarı Hüsameddin Timurtaş ile yakın ilişkiler kurmuş, zamanla onu kendisine tâbi duruma getirmiştir. Böylece iki önemli Artuklu beyliğinin arası açılmış, bir birine karşı savaşmışlardı. Hısn-ı Keyfâ ile Mardin beylikleri arasındaki düşmanlık uzun bir süre devam etmiş, Kara Arslan zamanında sona ermiştir. İmâdeddîn Zengî'nin bölgedeki gücü elinde bulundurmasıyla birlikte Artukluların Haçlılarla mücadeledeki kumandanlık mevkii git gide ortadan kalkmış oldu. Kara Arslan 1144 yılında, babasının ölümünden sonra tahta geçtiği vakit Zengî tehlikesine karşı Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesud ile ittifak kurmuş ve onun yardımından faydalanmıştır. Kısa bir süre sonra İmâdeddîn ölünce Kara Arslan ve bu coğrafyadaki diğer beylikler, onun zapt ettiği toprakları tekrar geri almıştır. Kara Arslan, Haçlılarla mücadele etmiş ve sınırlarını batıya doğru genişletmişti. Aynı zamanda İmâdeddîn'in ölümünden sonra Haleb'de yerine geçen oğlu Nureddîn Mahmûd b. Zengî ile yakın arkadaşlık ilişkileri kurmuş ve onunla beraber savaşlara katılmıştı. Aynı zamanda kuzenleri olan Mardin Artuklu Beyliği ile aralarındaki buzları eritmiş ve akrabalıklarını daha da pekiştirerek evlilikle taçlandırmışlardı. Böylece Hısn-ı Keyfâ Artuklu Devleti Kara Arslan zamanında o güne kadarki en büyük sınırlarına ve kudretli zamanlarına ulaşmıştır.

Keywords

Citation

@mastersthesis{ruknuddevledavudvefahreddinkar2022,
  title = {{Rüknüddevle Dâvud ve Fahreddîn Kara Arslan dönemleri Hısn-ı Keyfâ Artuklu Devleti}},
  author = {Sadıkhova, Sara},
  year = {2022},
  school = {{İstanbul Üniversitesi}}
}

TY  - THES
AU  - Sadıkhova, Sara
TI  - Rüknüddevle Dâvud ve Fahreddîn Kara Arslan dönemleri Hısn-ı Keyfâ Artuklu Devleti
PY  - 2022
ER  - 

Related sources