Cenâbî Mustafa Efendi'nin El-'Aylemü'z-Zâhir'ine göre Artuklular

Abstract

16. yüzyıl Osmanlı tarihçisi Cenâbî Mustafa Efendi, el-'Aylemü'z-zâhir fî ahvâli'l-evâ'il ve'l-evâhir adlı umumî tarihin müellifidir. Cenâbî Tarihi adıyla meşhur bu eser Cenâbî Mustafa Efendi'ye umumî tarih yazan ilk Türk tarihçisi olma hüviyeti kazandırmıştır. Müellifin bu ehemmiyetine ilaveten telif ettiği mezkûr eseri, Arapça yazılmış bir İslâm tarihi olması ve günümüze ulaşamayan birçok kaynaktaki bilgileri barındırması da eserin ehemmiyetini göstermektedir. Bölümler hâlinde devletlerin tarihlerinin anlatıldığı bir mukaddimeden sonra toplam seksen iki devletin ele alındığı eser, Hz. Peygamber devrinin de ilave edilmesiyle seksen altı bölümden oluşmuştur. Bu seksen altı bölümden biri de Artukoğulları Tarihi'dir. Artuklular; Hısn-ı Keyfâ [Hasankeyf], Mardin ve Harput kolu olmak üzere üç kol hâlinde hüküm sürmüş ve Anadolu'da Haçlılar ile mücadele etmiş bir beyliktir. Artuklu Beyliği üzerine yapılan çalışmaların yetersizliği, ayrıca Cenâbî Mustafa Efendi'nin el-'Aylem'inin Artuklular bölümüne dair herhangi bir neşir çalışmasının yapılmamış olması nedeniyle konu üzerinde bir araştırma yapmak tarih literatürüne katkı sağlayacaktır. Ayrıca eser ve müellif hakkında yapılan son çalışmaların da dikkate alınarak yeniden bir biyografisinin hazırlanması yerinde olacaktır. Zira bu eser, Osmanlı tarihçiliğinde daha önce görmediğimiz bir biçimde geniş bir tarih aralığına sahiptir. Bu özelliklerle hem devrinin hem de kendinden sonrakilerin ilmî hayatında önemli bir kılavuz olmuştur. Nitekim Gelibolulu Mustafa Âli (öl. 1008/1600) ve Müneccimbaşı Şeyh Ahmed Dede (öl. 1113/1702) gibi önemli müverrihler kendisinden istifade etmişlerdir. Ayrıca eserin istinsah sayısının fazla olması da çok okunduğunun bir göstergesi olup el-'Aylem'in ve Cenâbî Mustafa Efendi'nin kıymetini artırmaktadır. Cenâbî Mustafa Efendi'nin el-'Aylemü'z-zâhir fî ahvâli'l-evâ'il ve'l-evâhir adlı eserinin farklı nüshaları bulunmaktadır. Bu nedenle eser incelenirken evvela karşılaştırmalı bir çalışma yöntemi tercih edilmiştir. Eserin birçok nüshasının varlığı bizi bu metoda itmiştir. Öncelikle müellif nüshası (Yenicami nşr. 831) çalışmanın çıkış noktası olmuştur. Sonrasında başta Ragıp Paşa (nşr. 983) neşri olmak üzere, Fazıl Ahmet Paşa (nşr. 1032), Hamidiye (nşr. 896), Murad Molla (nşr. 1430) nüshaları karşılaştırılarak eser hakkında tam ve doğru bir bilgi elde edilmeye çalışılmıştır.

Keywords

Citation

@mastersthesis{cenabimustafaefendininelaylemu2024,
  title = {{Cenâbî Mustafa Efendi'nin El-'Aylemü'z-Zâhir'ine göre Artuklular}},
  author = {Badur, Rıdvan},
  year = {2024},
  school = {{İstanbul Üniversitesi}}
}

TY  - THES
AU  - Badur, Rıdvan
TI  - Cenâbî Mustafa Efendi'nin El-'Aylemü'z-Zâhir'ine göre Artuklular
PY  - 2024
ER  - 

Related sources