Güneydoğu Anadolu Bölgesi müzelerinde bulunan Osmanlı Dönemi mühürlerinden örnekler

Özet

Mühür arkeolojik dönemden günümüze kadar gelen sahiplenme, mülkiyet ve hakimiyet sembolü olarak kullanılan bir objedir. Arkeolojik dönemlerde eşyaların, yiyeceklerin vb. ürünlerin kimlere ait olduğunu belirlemek için kullanılmıştır. Zamanla gelişimini sürdüren mühürler farklı form ve süsleme öğeleriyle karşımıza çıkmaktadır. Anadolu'da damga ve silindir şeklinde karşımıza çıkan mühürler Osmanlı Devleti dönemine gelinceye kadar değişikliğe uğramış ve birçok devlet yöneticisi tarafından yüzük şeklinde kullanılmaya başlanmıştır. Osmanlı padişahları, aileleri ve yöneticiler başta olmak üzere birçok kişi kendi adına veya devlet işlerinde kullanılmak üzere yüzük mühürler kazdırmışlardır. Yüzük mühürler Osmanlı devletinin son dönemlerine kadar kullanılmıştır. Osmanlı döneminde yüzük şeklinde kazınan mühürlerin kullanımına devam edilsede zamanla yerini tutamaklı mühürlere bırakmıştır. Mühürler Osmanlı döneminde usta hakkaklar elinde bir şahesere dönüşmüştür. Osmanlı Padişahları ve üst düzey yöneticilerin günümüze ulaşan mühürleri önemli hakkakların elinden çıkmıştır. Hakkaklar bu mesleğe başlarken sadece hakk (kazıma) sanatını öğrenmemişlerdir. Ayrıca hat ve tezyin sanatı ile edebiyat konularında eğitimler almışlardır. 19. ve 20. yüzyıllarda önemli bir yere sahip olan mühürler Cumhuriyetin ilanından sonra latin harflerine geçilmesiyle önemini yitirmiş ve bu sanat eski önemini kaybetmiştir. Osmanlı dönemi mühürleri ile ilgili tez çalışmasında Güneydoğu Anadolu Bölgesi müzelerinde bulunan Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi mühürleri incelenmiştir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde pekçok müze bulunmasına rağmen envanter kayıtlarında Osmanlı dönemi mühürleri bulunan 7 (yedi) müze tespit edilmiştir. Tez kapsamına alınan müzeler Adıyaman Müzesi, Diyarbakır Arkeoloji Müzesi, Gaziantep Mevlevihanesi Vakıf Müzesi, Gaziantep Zeugma Müzesi, Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi, Mardin Müzesi ve Mardin Sakıp Sabancı Kent Müzesi'dir. Değerlendirmeye alınan müzelerde yer alan mühürler 18. ve 20. yüzyıllar arasını kapsamaktadır. Resmi (kurum), zat (şahıs), vakıf ve tılsım mühürler olarak gruplandırılan bu mühür örnekleri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Ait oldukları dönem, yapımında kullanılan malzeme, form, kullanım alanları, süsleme özellikleri, yapım teknikleri ve yazı türleri ile ilgili detaylı araştırmalar yapılmıştır. Özellikle müzelerde bulunan resmi (kurum) mühürlerdeki yöre isimlerinin günümüzde hangi il veya ilçe sınırlarında yer aldığı tespit edilmiş ve belgelendirilmiştir. Tezin değerlendirme ve karşılaştırma bölümleri ile sonuç bölümünde mühürler detaylı bir şekilde incelenmiş ve daha önce yapılan bilimsel çalışmalarda yer alan mühür örnekleriyle karşılaştırmaları yapılmıştır.

Anahtar kelimeler

Atıf

@phdthesis{guneydoguanadolubolgesimuzeler2025,
  title = {{Güneydoğu Anadolu Bölgesi müzelerinde bulunan Osmanlı Dönemi mühürlerinden örnekler}},
  author = {Çabaz, Murat},
  year = {2025},
  school = {{Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi}}
}

TY  - THES
AU  - Çabaz, Murat
TI  - Güneydoğu Anadolu Bölgesi müzelerinde bulunan Osmanlı Dönemi mühürlerinden örnekler
PY  - 2025
ER  - 

İlişkili kaynaklar