Atatürk Döneminde bürokrasi ve modernleşme (1923-1938)

Özet

Yönetim birimlerinin karar alımı ve alınan kararların uygulanması noktasındaki en önemli aracı olan bürokrasi, Türk yönetim tarihinde de idarenin en önemli işlevsel aygıtı olmuştur. Bürokrasi kavramının idari literatüre girmesini sağlayan Weber, bu konu üzerinde önemli çalışmalar yapmıştır. Weber'in bürokrasi sınıflandırmasında yer alan patrimonyal bürokrasi tipi Osmanlı Devleti'nin yönetim yapısını açıklamada önemli bir yer işgal eder. Kişisel otorite ve geleneksel normların ön planda olduğu patrimonyal bürokrasi, Osmanlı devlet geleneğinin temelini oluşturmuştur. XIX.yy ile beraber meydana gelen gelişmeler Osmanlı patrimonyal bürokrasi düzeninde değişiklikler ortaya çıkarmış ve kanun ve hukuk temelli yeni bir yapılanmaya gidilmiştir. Ancak Sultan Abdülhamit'in idaresi bürokrasinin yeniden merkezileştirilmesi sonucunu ortaya çıkarmıştır. Karışık ve ikili bir yapı gösteren bu yapılanma Cumhuriyet'in ilanı ile beraber köklü bir değişikliğe tabi tutulmuştur. Osmanlı'dan kalan köhne ve geleneksel bürokrasinin yeni kurulan rejimle uyumlu ve hukuki temellere dayanan yeni bir anlayış ile yapılandırılmasını öngören Atatürk, bu amaçla bir dizi hukuki reform gerçekleştirmiştir. Öncelikle Osmanlı bürokrasinin hantal ve hala eski rejime bağlı kanatları tasfiye edilmiş, öte yandan yeni rejime tabi bir sınıfın oluşturulması için farklı metotlarla bir yenilenmeye gidilmiştir. XIX.yy'ın çok uluslu imparatorluklarının parçalanmasına sebep olan milliyetçilik akımı, homojen ve ulus kimliğini ön plana çıkaran yeni bir anlayış oluşturmuştur. Osmanlı Devleti'nin İslam ile bütünleşen, Sultan ve Halifeye biat kültürünü öngören anlayışı, Kurtuluş Savaşı'nın başarı ile sonuçlanmasının ardından yeni bir toplum yaratma projesinin ortaya çıkışı ile dışlanmaya başlamıştır. Köklerini Osmanlı İslam geleneğinden ziyade Fransız pozitivizmi ve solidarizminden alan Kemalizm, yeni devletin ve ulusun temellerinin atılmasındaki temel hareket noktası olmuştur. Emperyalist güçlerden kurtarılmış devlete bir millet lazım parolası ile hareket eden Kemalizm'in temel argümanı milliyetçilik ve laikliktir. Eski devletin meşrulaştırıcısı olarak görülen dinin yerine yeni kahramanlık öyküleri ile bezeli bir Türk milliyetçiliği ve dinden arındırılmış laik kurumların inşa edilmesi temel amaç olmuştur. Bu durum uygulamada eski ve öteki olarak sahip olunan bütün gelenek ve tarihin reddini meydana getirirken, öte yandan halk ve Kemalist ideolojiyi benimseyen seçkinler arasında bir kopukluk ortaya çıkarmıştır. Mardin'in volk İslam'ı olarak nitelendirdiği yeni duruma göre halk içine kapanarak kendi İslam'ını yaşamaya devam ederken seçkinlerin sert ve tavizsiz tutumu ile karşılaşmıştır. Atatürk'ün faaliyetleri ile yenilenen bürokrasi geleneksel bir tavır içinde hem modernleşme sürecinden etkilenen hem de bu süreci etkileyen temel unsur konumunda olmuştur. Devlet nasıl kurtulur? Sorusuna beraber yanıt arayan askeri ve sivil kadroların temel çözüm noktası kurtuluşun ancak Batılılaşma ile gerçekleşeceği yolunda olmuştur. Jön Türk ve İttihat ve Terakki geleneğinden gelen Kemalist kadronun hareket noktası da bu çizgi olmuştur. Bu siyasal elitler öncülüğünde ve askeri kadroların güvencesi eşliğinde başlayan modernleşme serüveni, Türkiye'yi bir yandan modern ve Batılı bir noktaya taşırken öte yandan otoriter ve halktan kopuk bir merkez-çevre ilişki sürecinin de başlangıcını oluşturmuştur. Anahtar Kelimeler: Patrimonyal Bürokrasi, Weber, Atatürk, Elit, Kemalizm, laiklik, milliyetçilik, ulus devlet.

Anahtar kelimeler

Atıf

@mastersthesis{ataturkdonemindeburokrasivemod2014,
  title = {{Atatürk Döneminde bürokrasi ve modernleşme (1923-1938)}},
  author = {Aydın, Tülay},
  year = {2014},
  school = {{Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi}}
}

TY  - THES
AU  - Aydın, Tülay
TI  - Atatürk Döneminde bürokrasi ve modernleşme (1923-1938)
PY  - 2014
ER  - 

İlişkili kaynaklar