Kültürel mirasın dijital temsili: Dara antik kenti agorasında artırılmış gerçeklik deneyimi

الملخص

Kültürel miras alanlarının korunması, deneyimlenmesi ve gelecek nesillere aktarılması fiziksel koruma ve belgelendirme yöntemlerinin yanında yeni teknolojilerin sunduğu imkanlarla beraber etkileşimli ve dijital odaklı formlara evrilmektedir. Bu dijital odaklı formlar arasında en çok tercih edilen teknolojilerden biri olan artırılmış gerçeklik (AG) teknolojisi, son dönemlerde özellikle kültürel miras alanlarında var olan tarihsel anlatıların biçimlerini dönüştürerek, ziyaretçilere zengin deneyimler sunmaktadır. Kullanıcılara yapılı çevre ve dijital içerikle eşzamanlı olarak etkileşim sunma potansiyeli, AG teknolojisinin kültürel miras alanlarında öncü bir noktaya yerleştirmektedir. Ancak tez kapsamında gerçekleştiren literatür incelemesinde, AG teknolojisinin kültürel miras alanlarıyla ilişkisinin müze içi deneyimlerle veya yapıların sanal modellerinin görüntülenmesi gibi alanlarda kullanıldığı; miras alanının sunduğu yer ve sahip olduğu hikâye ile harmanlanan, bütünleşik anlatılara sahip çalışmalarının sınırlı düzeyde kaldığı görülmektedir. Bu çalışma, literatür taramasından hareketle alanda bulunan bu boşluğu merkezine alarak, AG teknolojisinin kültürel miras alanında tarihsel altyapıya sahip dijital deneyim potansiyeli üzerine yoğunlaşmaktadır. Bu bağlamda Mardin sınırıları içerisinde bulunan Dara Antik Kenti'nin agora (çarşı) alanında AG teknolojisi aracılığıyla dijital bir deneyim geliştirmeyi hedeflemektedir. Çalışmanın temel amacı, AG destekli dijital deneyimin, kullanıcıların mekânsal algı, bilgi edinme, duygusal bağ kurma ve genel memnuniyet düzeylerine olan etkisini ölçmek; bu deneyimin fiziksel ziyaretle kıyaslandığında nasıl farklılaştığını ortaya koymaktır. Çalışma alanı olarak belirlenen alan Dara Antik Kenti'nde 2020 yılında gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sonucunda gün yüzüne çıkarılan agora yapılanmasıdır. Uygulama sürecinde, Mardin Müzesi ile ortak bir çalışma gerçekleştirilerek agora alanının kazı raporları, çizimleri ve alandan çıkarılarak Mardin Müzesinde koruma altına alınan eserlere ulaşılmıştır. Bu raporlar, alana dair yazılan bilimsel makaleler ve alanda gerçekleştirilen saha gezileri kurgunun temelini oluşturmaktadır. Agora alanında var olan kalıntıların ve yapı elemanlarının modellenmesi amacıyla lidar ve fotogrametrik modelleme yöntemleri bir arada kullanılmış ve mevcut durum dijital ortama aktarılmıştır. Agora alanında izleri bulunan portiko yapılanması ise bu modellere eklenerek dijital model tamamlanmıştır. Daha sonra dijital ortamda tasarlanan üç boyutlu (3B) model merkeze alınarak bir dijital anlatı kurgulanmıştır. Bu dijital anlatının kurgulanması amacıyla Dara Antik Kenti ve agora yapılanması sahip olduğu mekânsal özellikler, tarihsel bağlam ve yerle kurduğu ilişkiler üzerinden derinlemesine incelenmiştir. Özellikle kazı çalışmaları sırasında zeytin ve zeytinyağı işlikleri ile bunların ticaretine dair buluntular hikâyeleştirmenin temelini oluşturmuştur. Katılımcılara sunulan bilgiler 3B model, ses, avatar ve video gibi unsurlar ile zenginleştirilerek katılımcıların mekânsal bağ kurmasını destekleyen dijital bir deneyim hedeflenmiştir. Bu anlatı Adobe Aero xxi uygulaması kullanılarak AG ortamına aktarılmıştır ve tablet ile katılımcılara sunulmuştur. Deneyim türlerini karşılaştırmak amacıyla katılımcılar biri deney grubu, diğeri kontrol grubu olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Deney grubu tablet ve kulaklık ile AG destekli dijital deneyimi yaşarken, kontrol grubu yalnızca alanda fiziksel olarak gezinmiştir. Her iki deney grubunun yaşadığı deneyim, çevrim içi ortamda hazırlanan 5'li Likert ölçeği ile yapılandırılmış, mekânsal algı, bilgi edinme, duygusal deneyim, etkileşim ve memnuniyet gibi 5 ana başlık altında oluşturulan bir anket ile ölçülmüştür. Elde edilen veriler grafiklere dökülerek analiz edilmiş ve iki grup arasındaki yanıtların istatistiksel olarak karşılaştırılması yapılmıştır. Sonuçlar, AG deneyimi yaşayan katılımcıların özellikle bilgi edinme ve mekâna dair tarihsel anlam üretme konusunda daha yüksek puanlar verdiğini göstermektedir. Bununla birlikte anket verileri, alan ile kurulan duygusal bağın ve alanın sahip olduğu tarihsel anlatıya dair anlam üretme düzeylerinin de deney grubunda daha güçlü olduğu tespit edilmiştir. Buna karşın, fiziksel deneyimi yaşayan grubun mekân içinde yönlenme ve dokuyu hissetme açısından az bir farkla daha olumlu geri bildirimlerde bulunduğu gözlemlenmiştir. Bu tez çalışması, kültürel mirasın dijitalleştirilmesinde hikâye anlatıcılığı ve AG teknolojilerinin ortak kullanarak, kullanıcı deneyiminin nasıl dönüştüğünü alan çalışması üzerinden sunmaktadır. Dara Antik Kenti gibi kültürel miras alanlarında gerçekleştirilen dijitalleştirme çalışmlarının, yapıları sadece 3B olarak temsil etmekle kalmayıp geçmişteki yaşama dair bağlamsal öğeleri kurulan dijital anlatılar aracılığıyla erişilebilir kılması ziyaretçilerin mekân ve kültürel miras ile kurduğu duygusal bağı geliştirmektedir.

الكلمات المفتاحية

الاقتباس

@mastersthesis{kulturelmirasindijitaltemsilid2025,
  title = {{Kültürel mirasın dijital temsili: Dara antik kenti agorasında artırılmış gerçeklik deneyimi}},
  author = {Balaban, Beryar Zübeyde},
  year = {2025},
  school = {{İstanbul Teknik Üniversitesi}}
}

TY  - THES
AU  - Balaban, Beryar Zübeyde
TI  - Kültürel mirasın dijital temsili: Dara antik kenti agorasında artırılmış gerçeklik deneyimi
PY  - 2025
ER  - 

مصادر ذات صلة