İtaat, İtikat ve Askerlik Üçgeninde Osmanlıda Devlet-Yezidi İlişkileri

الملخص

Yezidiler veya Ezidiler Musul civarında Şeyhan Sincar bölgesi ile Diyarbakır, Urfa ve Mardin kırsal alanında yaşayan Kürtçe konuşan bir inanç topluluğudur.Yezidilik, belirli ailelere özgü, dışardan herhangi birinin kabul edilmediğietno-dinsel bir inançtır. Yezidiliğin ne zaman ve kimin tarafından kurulduğu, menşei, temel inanç figürleri hakkında çözüme kavuşmamış tartışmalardevam etmektedir. Klasik İslam kaynakları Yezidiliğin Sünni bir mutasavvıfolan Adi. b. Müsafir’in (555/1160) vefatından sonra ardılları tarafındandevam ettirilen Adeviye Tarikatı olarak bilinen cemaatin zamanla Sünniİslam inancından uzaklaşarak, sapkın bir inanca dönüştüğü görüşündedirler.Bu inancın İran kökenli Zerdüşt, Mani ve Mitraizm (Mihrperest) gibi dinlerinkalıntısı olarak günümüze geldiğini iddia edenler de vardır. 1514 yılında Musulve Diyarbekir çevresine hâkim olan Osmanlı Devleti, Yezidilerle karşılaştı.Bu tarihten sonra konumuzun başlığında da belirtildiği gibi itaat, itikat veaskerlik üçgeninde Osmanlı’da devlet-Yezidi ilişkileri başladı. Bu dönemdeYezidiler Diyarbekir’den Musul’a kadar uzanan bölgede köyleri talan edenve aşiretleri rencide eden hırsızlık ve eşkıyalıkla uğraşan, Rafızilik gibisapkın bir grup olarak tanıtılmaktadır. Devlete itaat ettiklerinde kendilerinemukataa ve dirlik verilen ve raiyetten sayılan Yezidiler, itaatten çıkıp asidurumuna düştüklerinde ezansız, namazsız ve mülhidlikle suçlanarakcezalandırılmışlardır. Bu anlamda Osmanlı klasik döneminde devletinheteredoks gruplara karşı tavrını din ve itikat değil, daha çok hükümranlıkve itaat ilişkisi belirlemekteydi. Tanzimat’la beraber, geçmişin itaat merkezlidevlet-yezidi ilişkilerine artık inanç ve askerlik üzerinden önce tüm reayanıneşit sayıldığı Osmanlılık, daha sonra ittihad-ı İslam dairesine dâhil edilmedenemeleri eklenmiştir. Yezidi din adamları ve ileri gelenleri itikatlarınınaskerlik yapmaya müsaade etmediğini belirterek orduya katılmayı reddettiler.Klasik dönemde itaat ve isyan üzerinden şekillenen Osmanlı-Yezidi ilişkileriartık itikat ve inanç üzerinden yürütülmektedir. Sünni İslam dairesine alınarakdış müdahalelere fırsat vermeleri engellenmek istenen cemaat ve gruplarayönelik bir dizi proje yürürlüğe sokuldu. Bu bağlamda heyet-i tefhimiye, fırka-iıslahiye, irşad heyetlerinin çalışmaları yanında dini eğitim, mektep ve camiinşaat faaliyetleri başlatıldı. 1891 yılında Binbaşı Abdülkadir Bey ve ulemadanoluşan bir heyet (tefhim heyeti) Yezidileri sapmış oldukları batıl inançtankurtarmak, temeddün ve itikatlarını düzeltmek üzere tatlılık ve güzel sözle dini telkin etmenin (aşılamanın) işe yaramadığını görünce zora başvurdu, şiddetuyguladı. Fırka-ı İslâhiye kumandanı Ömer Vehbi Paşa Musul’da şehrin ilerigelenlerinin huzurunda topladığı Yezidi reislerine itikatlarını tashih ederekEhl-i Sünnet dairesine dönmelerini teklif ettiğinde, kabul etmeyenlere hakaretederek şiddet uyguladı. II. Meşrutiyetten sonra Osmanlı bürokrat ve idarecileriarasında Yezidilerin, Hristiyan ve Museviler gibi askerlikten muafiyet yada bedelli askerlik gibi bir muameleye tabi tutulma talepleri tartışılmayabaşlandı. Bunlara göre, kendilerini Yezidi olarak ifade eden ve itikat eden birkavmin din ve mezhep hürriyeti gereği Yezidi sayılmaları gerektiği, hükümetinYezidilerin tabi oldukları itikadı tanıyarak gayrimüslim milletler gibi ruhanireislerinin tabi oldukları kanunlardan istifade etmelerini dile getirdiler.Bu makalede, Yezidiliğin inanç problemleri bağlamında, Osmanlı-Yezidiilişkilerinde itaat ve itikat faktörlerinden hangisinin daha belirleyici olduğusorularına cevap aranmıştır. “İtaat, itikat ve Askerlik Üçgeninde Osmanlı’daDevlet-Yezidi İlişkileri” adını taşıyan araştırmada Osmanlı Devleti’nin güçlüolduğu klasik dönemde periferideki inanç gruplarına ve cemaatlere karşıtavrını din ve inanç değil, itaatin belirlediğini, dış müdahalelerin baskın olduğuTanzimat sonrasında ise, bu grupların askerlik üzerinden terbiye/temeddünile itikatlarının tashih edilerek merkeze daha güçlü şekilde eklemlenmeyeçalışıldıklarını iddia etmektedir.

الكلمات المفتاحية

الاقتباس

@article{itaatitikatveaskerlikucgeninde2021,
  title = {{İtaat, İtikat ve Askerlik Üçgeninde Osmanlıda Devlet-Yezidi İlişkileri}},
  author = {Akman, Ekrem},
  year = {2021},
  journal = {{Hitit ilahiyat dergisi}},
  volume = {20},
  number = {1},
  pages = {109 - 138},
  doi = {10.14395/hid.875155}
}

TY  - JOUR
AU  - Akman, Ekrem
TI  - İtaat, İtikat ve Askerlik Üçgeninde Osmanlıda Devlet-Yezidi İlişkileri
PY  - 2021
JO  - Hitit ilahiyat dergisi
VL  - 20
IS  - 1
SP  - 109 
EP  -  138
DO  - 10.14395/hid.875155
ER  - 

مصادر ذات صلة